Një analizë mbi fenomenin e platformave të videove të shkurtra dhe ndikimin e tyre në sistemin e shpërblimit të trurit

Shumë njerëz e nisin ditën me një lëvizje të thjeshtë të gishtit në ekran: TikTok, Instagram Reels apo YouTube Shorts. Ajo që nis si disa minuta shpejt, shpesh shndërrohet në një orë të tërë të kaluar në rrjete sociale. Ky model sjelljeje është bërë gjithnjë e më i zakonshëm, veçanërisht tek të rinjtë.

Një rishikim shkencor i kryer nga studiues të Universitetit të Bayreuth-it në Gjermani dhe i botuar në revistën European Child and Adolescent Psychiatry, ka analizuar 42 studime me rreth 30,000 pjesëmarrës, kryesisht adoleshentë dhe të rinj, për të kuptuar efektet e videove me format të shkurtër në sjellje dhe shëndetin mendor.

Një model i ri i konsumit të vëmendjes

Sipas studiuesve, platformat si TikTok nuk funksionojnë njësoj si mediat tradicionale. Ato bazohen në tre elementë kryesorë: algoritme të personalizuara, rrjedhë të pafundme përmbajtjeje dhe kalim të shpejtë nga një video në tjetrën, pa një pikë natyrale ndalimi.

Këto karakteristika krijojnë një mjedis ku përdoruesi rrallë merr vendime aktive për përmbajtjen që shikon, pasi algoritmi e zgjedh atë në mënyrë të vazhdueshme.

“TikTok është thelbësisht ndryshe nga televizioni. Në anën tjetër të ekranit është një sistem që mëson nga sjellja e miliarda përdoruesve,” ka deklaruar Aza Raskin nga Center for Humane Technology për DW, duke e përshkruar këtë si “ekonomi vëmendjeje”.

Sistemi i shpërblimit të trurit dhe “efekti i dopaminës”

Sipas neuroshkencëtarëve, përmbajtja e shkurtër dhe e shpejtë është veçanërisht efektive në aktivizimin e sistemit të shpërblimit të trurit.

Anna Lembke, profesoreshë e psikiatrisë në Stanford dhe autore e librit “Dopamine Nation”, shpjegon se videot e shkurtra krijojnë një cikël të vazhdueshëm stimulimi që e bën të vështirë shkëputjen.

Sipas saj, mbistimulimi i përsëritur mund të çojë në uljen e ndjeshmërisë së trurit ndaj dopaminës, neurotransmetuesit që lidhet me kënaqësinë. Me kalimin e kohës, kjo mund të bëjë që individi të kërkojë gjithnjë e më shumë stimul për të arritur të njëjtin nivel kënaqësie.

“Me kalimin e kohës, nuk kërkojmë video për t’u ‘ndjerë mirë’, por thjesht për t’u ndjerë normal,” shprehet Lembke, duke shtuar se kjo mund të ndikojë edhe në aftësinë për të shijuar aktivitete të përditshme si leximi, ushqimi i përbashkët apo natyra.

Personalizimi si mekanizëm kryesor

Ndërsa “scroll”-imi i pafund është shpesh në qendër të debatit publik, ekspertë të tjerë theksojnë se elementi më i fuqishëm është personalizimi i përmbajtjes.

Neuroshkencëtari dhe autori Ben Rein e përshkruan TikTok-un si një sistem që teston vazhdimisht preferencat e përdoruesit, duke mësuar në kohë reale se çfarë e mban atë të angazhuar.

Sipas tij, kombinimi i personalizimit me paparashikueshmërinë e përmbajtjes krijon një mekanizëm shumë të fuqishëm angazhimi, pasi përdoruesi ekspozohet vazhdimisht ndaj përmbajtjes që i përshtatet interesave të tij, por në mënyrë të paparashikueshme.

Efektet e mundshme në vëmendje dhe shëndet mendor

Në studimet e analizuara nga Universiteti i Bayreuth-it, u identifikuan disa prirje të përsëritura: vështirësi në përqendrim, ulje e kujtesës afatshkurtër, rritje e ankthit dhe depresionit, si dhe modele sjelljeje të ngjashme me varësinë.

Megjithatë, studiuesit theksojnë se këto gjetje nuk provojnë në mënyrë përfundimtare një lidhje shkakësore direkte. Sipas autores kryesore të studimit, Marlene Ebster, provat aktuale nuk janë ende të mjaftueshme për të konkluduar për efekte ekstreme si “dëmtimi i trurit”.

Roli i inteligjencës artificiale në të ardhmen e vëmendjes

Ekspertët paralajmërojnë se ndikimi i këtyre platformave mund të rritet më tej me zhvillimin e inteligjencës artificiale gjeneruese.

Sipas Aza Raskin, teknologjitë e reja mund të krijojnë përmbajtje gjithnjë e më të personalizuar, duke e bërë kufirin mes asaj që përdoruesi dëshiron dhe asaj që i shfaqet pothuajse të padukshëm.

Ai thekson se industria e “inxhinierisë së vëmendjes” është ende në zhvillim dhe se potenciali i inteligjencës artificiale për të prodhuar përmbajtje të re në kohë reale mund ta rrisë edhe më shumë konkurrencën për vëmendjen e përdoruesve.

Studimet aktuale sugjerojnë se platformat e videove të shkurtra ndikojnë në mënyrën si konsumojmë përmbajtjen dhe si menaxhojmë vëmendjen tonë, veçanërisht tek të rinjtë. Megjithatë, shkenca ende nuk ka arritur në përfundime të prerë për efektet afatgjata.

Në vend të ndalimeve të përgjithshme, ekspertët rekomandojnë më shumë edukim mbi mënyrën se si funksionojnë algoritmet dhe si ato ndikojnë në sjelljen e përdoruesve, në mënyrë që publiku të ketë një qasje më të ndërgjegjshme ndaj këtyre platformave./DW