Shumë njerez besojnë se mund të kuptojnë kur dikush po gënjen, sidomos nëse janë të trajnuar, por studimet tregojnë se kjo nuk është e vërtetë. Një rrëfim apo “pranim faji” shpesh konsiderohet si prova kryesore në një çështje penale, edhe kur nuk ka prova të tjera. Gjatë dekadave të fundit, shkencëtarët kanë zbuluar shumë mbi psikologjinë e marrjes në pyetje dhe rrëfimeve në polici. Por sa i njeh publiku këto informacione?

Një sondazh i vitit 2021 krahasoi njohuritë e publikut të gjerë me ato të psikologëve që kanë botuar studime mbi marrjen në pyetje dhe rrëfimet e rreme. Rezultatet treguan se ka dallime të qarta midis atyre që e studiojnë këtë fushë dhe atyre që nuk janë të specializuar. Një nga pikat kryesore ishte se policia ka të drejtë ligjore të gënjejë gjatë marrjes në pyetje.

Gjatë marrjes në pyetje, policia mund të thotë që ka prova kundër jush, edhe nëse kjo nuk është e vërtetë. Ata mund të pretendojnë se kanë gishtërnjë, ADN, kamera sigurie apo dëshmitarë që ju vendosin në vendngjarje, edhe kur këto prova nuk ekzistojnë fare. Në shumicën e shteteve, kjo taktikë mund të përdoret edhe ndaj të miturve.

56% e pjesëmarrësve në sondazhe mendonin të gënjesh për prova rrit mundësinë e një rrëfimi të rremë. Por 94% e ekspertëve pajtoheshin se kjo gjë ndodh shpesh, sipas studimeve shkencore.

Rasti i Marty Tankleff

Një rast i njohur është ai i Marty Tankleff, 17 vjeç, i cili u mor në pyetje për vrasjen e prindërve të tij. Ai mohoi vazhdimisht se kishte lidhje me ngjarjen. Por pas orësh marrje në pyetje, një detektiv u shtir sikur bëri një telefonatë në spital dhe i tha Marty-t se babai i tij ishte zgjuar nga koma dhe e kishte akuzuar si autor të sulmit. I tronditur nga kjo “provë”, Marty filloi të dyshonte në veten dhe rrëfeu, menduar se ndoshta e kishte bërë por nuk e kujtonte. Në realitet, babai nuk ishte zgjuar kurrë dhe nuk kishte dhënë asnjë dëshmi.

Pse funksionon kjo taktikë?

  1. Dyshim ndaj vetes: Kur të thonë se ka prova kundër teje, njeriu fillon të dyshojë në kujtesën dhe perceptimet e veta, sidomos kur policia e paraqet veten si burim të besueshëm dhe përzien idenë e traumës me humbjen e kujtesës.
  2. Shpresë për shpëtim të mëvonshëm: Në raste të tjera, dikush mund të rrëfehet për të përfunduar marrjen në pyetje dhe beson se më vonë e vërteta do të dalë. Por kjo “e vërtetë” mund të mos ekzistojë fare dhe rrëfimi mbetet prova kryesore kundër tij.

A mund të dallosh një gënjeshtër? Shkenca thotë jo gjithmonë

Sipas studimeve, as personat e trajnuar (si policët) nuk mund të dallojnë me saktësi të lartë kur dikush gënjen. Në sondazhin e vitit 2021, gati gjysma e publikut mendonte se policët e trajnuar mund të dallojnë me saktësi të lartë të vërtetën nga gënjeshtra. Por vetëm 34% e ekspertëve pajtoheshin me këtë, dhe diferenca është statistikisht e rëndësishme.

Mesatarisht, njerëzit kanë vetëm 54% saktësi në dallimin mes së vërtetës dhe gënjeshtrës.

Policët dhe publiku i zakonshëm

Publiku ka zakonisht një “prirje për të besuar”, domethënë janë më të prirur të mendojnë se dikush po thotë të vërtetën. Policët, në anën tjetër, tregojnë të kundërtën: ata janë më të prirur të mendojnë se dikush po gënjen. Kjo shpesh i çon në përfundime të gabuara, por janë të bindur në gjykimet e tyre, ndoshta për shkak të besimit në trajnimet që kanë marrë.

Metodat e reja të bazuara në psikologjinë kognitive

Psikologët kanë propozuar metoda të reja për të vlerësuar besueshmërinë e një personi:

  1. Pyetje të papritura: Një person që gënjen mund të ketë përgatitur një skenar. Pyetjet që nuk i ka menduar paraprakisht mund ta nxjerrin zbuluar.
  2. Rritja e ngarkesës mendore: Të gënjesh është më e lodhshme mendërisht se të thuash të vërtetën. Kërkesa si të tregosh ngjarjen në rend të kundër ose të mbash kontakt të vazhdueshëm me sy mund të ndihmojnë për të zbuluar gënjeshtrën.
  3. Kërkesë për informacion specifik: Kërko detaje që mund të verifikohen, që nëse janë të rreme, do ta zbulojnë gënjeshtrën.

Psychologytoday